ORTAOKULDAN LİSEYE / BİR EĞİTİM KURUMUNUN TARİHİ

Turgutlu’da eğitime başlayan ilk orta öğretim kurumu Turgutlu Rüştiyesi’dir. 1874 yılının ocak ayında açılan[1] ortaokul seviyesindeki bu eğitim kurumu, 1922 yılının eylül ayındaki Yunan yangını felaketine kadar eğitim faaliyetlerini sürdürmüştür. Binlerce yapıyla birlikte Turgutlu Rüştiyesi’nin binası da yanınca sonraki 15 yıl boyunca Turgutlu’nun çocukları yaşadıkları yerde orta öğretim imkânından mahrum kalmışlardır.

Kurtuluştan sonraki dönemde şehirde ilköğretim faaliyetlerinin tam anlamıyla rayına oturabilmesi; Cumhuriyet, Hilal ve İsmet Paşa[2] Okullarının açılmasıyla ancak 1929, 1930 yıllarında gerçekleşebilmiştir. Bu tarihten sonra artık sıra bir ortaokul açılmasına gelmiştir. Turgutlu’da bir ortaokul açılmasına dair şu ana kadar ulaşabildiğimiz en eski tarihli belgeler 1933 yılına aittir. Belgelerin ilki, Turgutlu Belediye Meclisi üyelerinin tamamının imzasını taşıyan ve kaymakamlığa sunulmuş bir mazbatadır. 18 Temmuz 1933 tarihli mazbatada, “İşbu arzuhal belediye şehir meclisimizin 3’üncü içtima devresi 11/6/933 tarihine rastlayan pazar günü fevkalade toplantısı birinci içtimaında okundu. Arzuhalde yazılı imzalar sahipleri tarafından arzu ve muvaffakiyetleriyle ve kendi taraflarından yazıldığı anlaşıldı. Civar köy ve nahiyeler hariç olmak üzere şehrimizin halen 23 bin nüfusu bulunmakta olması ve ilk mektepten çıkan yavrularımızın daha fazla tahsil edemeyerek memleket gençliğinin bilgisiz kalmasını mucip olmakta bulunduğundan şehirde bir orta mektep açılmasının her neye mütevakkıf ise yaptırılmasının teminine ve evvelce mektep için arsa tefrik edilmiş bulunduğundan cem-i ianat nizamnamesine tevfikan muamelesinin ikmaline karar verilmiştir. // Binaenaleyh orta mektep projesinin Maarif Vekâlet-i Celilesi’nden makam-ı kaymakamîye gelmiş bulunması ve projeye sarf edilecek meblağın muayyen bulunacağı tabii bulunduğundan cem-i ianat nizamnamesinin 2’nci maddesi hükmüne tevfikan kaza idare heyet-i aliyesince karara raptı hususunda işbu mazbatamız bittanzim kaymakamlık yüksek huzuruna takdim edildi efendim.”[3]

Anlaşıldığı üzere ortaokul inşa edilecek bir arsa ayrılmıştır ve okul binasının projeleri de hazırdır ancak inşaat için ödenek bulunmadığından ya da var olan ödeneğin yetersizliğinden dolayı halktan bu hususta yardım toplanabilmesi için gerekli kararın alınması ve iznin verilmesi talep edilmektedir. Her ne kadar belgede arsanın hazır olduğundan söz edilse de bu arsanın yerini bilmiyoruz. İlerleyen yıllardaki gelişmeler de bu arsanın ortaokul inşası için kullanılmadığını ya da kullanılamadığını ortaya koymaktadır. 

Bu mazbatanın düzenlenmesinden kısa bir süre sonra da Yeni Asır gazetesinin okurların dilek ve şikâyetlerini gündeme taşıyan ‘Kari Şikâyetleri’ köşesinde ‘Turgutlu Orta Mektep İstiyor’ başlıklı bir haber yayınlanır. Haberde, “Dün kasabadan Ahmet reis oğlu M. Murat imzasile aldığımız ve maarif vekaletine hitaben yazılmış bir açık mektupta Turgutlunun orta mektebe olan şiddetli ihtiyacından bahsedilmektedir. Düşman istilasına uğrıyarak yakılan Kasabanın ve Kasabalıların bu mübrem taleplerinin bu sene nazara alınarak bu münbit, mahsuldar ve kalabalık kazamızda bir orta mektep açılmasını biz de maarif vekaletinden rica ederiz.”[4] denmiştir.

1936 yılı sonlarına gelinene kadar Turgutlu’da bir ortaokul açılması konusunda bildiğimiz kadarıyla somut bir gelişme yaşanmamıştır. 1936 yılının aralık ayında Çizmeci Ali Usta, Hasan Çavuş ve Hasan Baba adlarındaki üç Turgutlulu, istasyon yakınlarında yer alan 4000 metrekareden daha büyük olan arsalarını üzerinde ortaokul inşa edilebilmesi için bağışlamışlardır.[5] 6 Nisan 1937 tarihli bir habere göre ise, “Orta mektep binası için halkımız yüz bin lira teberru etmeği resmen taahhüt etmiş ve faaliyete geçmiş bulunuyor. // Mektep binasının kurulacağı yerde inşaat sahasının belediye mühendisi tarafından tahdidi, kazıkların dikilmesi, arsaları teberru eden zevatın halk huzurunda tapularını hazineye devretmeleri suretiyle hamiyetli Turgutlu halkının zaten pek yüksek olan alakasını bir kat daha arttırmak için pazartesi günü büyük bir tören yapılmıştır.”[6]

Arsaların bağışlanması hususuna Turgutlu Belediye Encümeni kararlarında da rastlanmaktadır. 30 Eylül 1937 tarihli encümen kararına göre ortaokul için bağışlanmış olan arsalar, emlak vergisi kaydından düşülmüştür.[7] Ancak nedeni meçhulümüz olsa da ortaokul binası bu arsada da inşa edilmemiştir. İlerleyen yıllarda buraya bir ilkokul yapılacaktır ve bu alanda halen Firdevs Gürel Özel Eğitim ve Uygulama Okulu bulunmaktadır.

1937 yılının ortalarında Turgutlu Ortaokulu’nu kurmak üzere Hilmi Ziya Apak adında bir öğretmen müdür olarak tayin edilir.[8] Fakat henüz ne bir bina vardır okulun açılabileceği ne de gerekli eşyalar… Birkaç ay içerisinde gerekli hazırlıklar yapılır ve Turgutlu Ortaokulu, Cumhuriyet’in 14. yıldönümünde yani 29 Ekim 1937’de resmî olarak açılır. Okulun eğitime başladığı yapı, Piyaleoğlu Caddesi üzerinde ve Koca Hamam’ın karşısında yer alan büyükçe bir evdir. Aynı amaçla yakın konumda birkaç ev daha bulunacak ve Turgutlu Ortaokulu, kendi binası inşa edilene kadar kira ile tutulan bu binalarda eğitim faaliyetlerini sürdürecektir.

Turgutlu Ortaokulu’nun açılmasıyla birlikte birçok öğrenci artık Manisa’ya gitmek zorunda kalmadan eğitimlerini yaşadıkları yerde sürdürebileceklerdir. 26 Aralık 1937’de yayınlanan bir gazete haberi, bu durumu şöyle anlatmıştır: “Bu sene açılan orta mektep büyük alaka görmüş, yavruları her gün Manisa’ya gidip gelmek gibi müşkül bir vaziyetten kurtarmıştır. // Mektebe bu sene üç yüz talebe devam etmektedir. Kültür Bakanlığı, gelecek yıl için daha esaslı yardımlarda bulunacaktır. Şehir, bugünkü vaziyetinden tasavvur edilemeyecek kadar sevinç ve şükran duymaktadır.”[9]

1940 yılında Turgutlu Belediyesi’nin üzerinde ortaokul inşa edilmesi için bir arsayı kamulaştırması gündeme gelir. Belirlenen arsa yaklaşık 12 bin metrekaredir ve yanında satın alınıp okul yerine dâhil edilebilecek başka arsalar da mevcuttur. Fakat burası o günlerin Turgutlu’suna göre şehir merkezine çok uzaktır ve bundan dolayı belediye meclisinde farklı görüşler ileri sürülmüştür. Örneğin başlangıçta, “Orası uzaktır. Bu arsa üzerine orta mektep binası yapılmasına karşıyım.” diyen Meclis Üyesi Hakkı Özkan, konu hakkında ileri sürülen görüşlerin ardından, “Orta mektep yapılacak Nazike’nin arsası şimdiki halde futbol sahası olarak kullanılmaktadır. Buraya yol yoktur. Çocukların mektebe gidebilmesini teminen arsaya giden yolların heyeti umumiyesi yapıldığı takdirde bu arsada orta mektebin inşasına taraftar olurum.” diyerek rıza göstermiştir. Bu gündem maddesi, “Halen futbol sahası olarak istimal edilen ve Nazike’nin tahtı tasarrufunda bulunan arsaya orta mektep binası yapılmasına ve Nazike’nin orta mektep yapılacak arsası mukabilinde kanuni bütün vecaip yapılmak kaydı şartıyla belediyemiz tarafından bir ev ve üç dükkân arsası verilmesine”[10] şeklinde ve oybirliğiyle karara bağlanmıştır.  

Söz konusu tarihlerde İkinci Dünya Savaşı’nın ağırlığı, savaşa katılmamış bir ülke olmasına rağmen Türkiye’nin de her tarafında hissedilmektedir. Devletin hemen hemen tüm imkânları, savaş şartları doğrultusunda değerlendirilmekte, yeni yatırımlara da bütçe ayrılamamaktadır. Dolayısıyla Turgutlu’da da yeni bir okul binası inşa edilmesi ancak yerel kaynaklarla mümkün olabilecektir. Yerelin imkânları da genel durumdan farklı değildir elbette.

Turgutlu’da o yıllarda Ülkülendirme Kurumu / Cemiyeti[11] adında bir sivil toplum örgütü kurulmuştur. Cemiyet, halktan topladığı ve belediyeden aktarılan gelirleriyle ilçenin eğitim kurumlarına destek olmakta, yeni okullar inşa etmeyi amaçlamaktadır. Hem dönemin ekonomik şartları hem de Ülkülendirme Kurumu ve Turgutlu Ortaokulu’nun durumlarını anlamlandırabilmemiz açısından Turgutlu Belediye Meclisi’nin 18 Nisan 1942 tarihli toplantısında bütçe hakkında geçen konuşmalar önemlidir. Dönemin Belediye Başkanı Ethem Kaya, “Ülkülendirme Cemiyeti memleketimiz için kat’i bir vecibe ve ihtiyaç teşkil etmektedir. Çünkü son zamanlarda kuvvetli rakipler meydana gelmiştir. Salihli binasını temin etmiş, kadro istiyor. Biz vekâlete karşı bu kurumu himaye etmez isek orta mektep meselesi tehlikeye düşecektir.”[12] derken Meclis Üyesi Mustafa Atabey de, “Ülkülendirme Cemiyeti’nin orta mektebe tahsis ettiği 4 binası vardır. Bu binalara ait bedel-i icarların belediyeden temini lazımedendir. Orta mektep ihtiyacat-ı sairesi için de kurum lazım gelen faaliyeti ibraz etmelidir.” cümleleriyle cemiyete destek olunması gerektiğini ifade etmiştir.

1942 yılının haziran ayında Turgutlu Belediyesi ortaokul yapılmak üzere kamulaştırılan arsayı temsili bir ücret karşılığında maliye hazinesine devreder. Arsanın büyüklüğü, 17.238 metrekaredir. Anladığımız kadarıyla belediye başlangıçta Nazike isimli vatandaştan alınan arsanın komşusu olan parselleri de kamulaştırmış ve tümünü birleştirerek hazineye devretmiştir. Söz konusu olan bu arsa, günümüzde Turgutlu Lisesi ile Gazi Ortaokulu’nun bulunduğu yerdir.

Okulun inşaatına ancak İkinci Dünya Savaşı’nın sona ermesinin ardından başlanabilecektir. Okul, Ülkülendirme Kurumu yani bir bakıma dönemin Turgutluluları tarafından inşa ettirilecektir. Yeni Asır gazetesinin 5 Ocak 1946 tarihli nüshasında yayınlanan ilana göre, “Turgutlu’da Turgutlu’yu Ülkülendirme Kurumu tarafından inşa ettirilecek ortaokul birinci kısım inşaatı 118.330 lira 93 kuruş keşif üzerinden açık eksiltmeye çıkarılmıştır….. Eksiltme 15/01/1946 tarihli salı günü saat 14:00’te yapılacaktır.”[13] Birkaç hafta sonra yayınlanan bir haberden öğrendiğimize göre inşaat 98 bin liraya ihale edilmiştir. Haberde, “98 bin lirayı biriktirinceye kadar büyük zorluklar çeken bu kurum üyelerini takdir etmemek kabil değildir.”[14] denilerek Ülkülendirme Kurumu’ndan övgüyle bahsedilmektedir.  

1946 yılının ocak ayında yapılan bu ihale, inşaatın ilk kısmıyla ilgilidir. Sonrasında da yaklaşık 50.000 lira harcanarak inşaat tamamlanmıştır. Halen binanın içerisinde yer alan kitabede, “Bu okul binası Turgutlu halkının aralarında topladığı 150.000 lira ile Ülkülendirme Kurumu tarafından yapılmıştır. Temel: 10/02/1946 – Bitiş: 14/12/1946” diye yazmaktadır. Ancak binanın her anlamda tamamlanması ve eğitime hazır hale gelmesi için daha zamana ihtiyaç vardır. 22 Ekim 1947 tarihli Ulus gazetesinde yayınlanan bir habere göre, “İlçemiz halkının bağışlarıyla lise ihtiyacına cevap verecek durumda bir ortaokul binasının yapıldığı malumdur. Halkımız bu binaya 155.000 lira harcamış, Millî Eğitim Bakanlığı da 20.000 lira yardım yapmıştır. // İzmir-Afyon arasında seyahat edenler Turgutlu’dan geçerlerken bu muazzam binayı görmekle gurur duymaktadırlar. // Okulun yalnızca bahçe duvarları henüz yapılmamıştır. Bunun da yapılması her bakımdan çok lüzumludur. Bu iş için yeter derecede yeni bir ödeneğe ihtiyaç vardır.”[15]

Okul binası gerçekten de o günlerin Turgutlu’sundaki en büyük birkaç binadan birisidir ve hemen tüm yapıların tek ya da iki katlı olduğu bu şehirde istasyondan geçen trenlerdeki yolcuların rahatlıkla görebilecekleri bir cesamettedir.

Turgutlu halkının hayırseverliğinin ve azimle uzun süren mücadelelerinin neticesinde ve Turgutlu Ortaokulu’nun eğitime başlamasından ancak 11 yıl sonra, 1948 yılına gelindiğinde ortaokul binası nihayet tamamlanmış ve eğitime açılmıştır.[16] Uzun yıllar Turgutlu Ortaokulu’na ev sahipliği yapacak olan bu binada 1959 yılında da Turgutlu Lisesi açılmıştır. Az önceki haberde belirtildiği üzere bina zaten başlangıçta lise ihtiyacına da cevap verebilecek şekilde tasarlanmıştır. Ayrıca henüz kendi binası inşa edilmeden önce günümüze ulaşmayan eğitim kurumlarından birisi olan Ülkü İlkokulu da birkaç yıl boyunca bu binanın bodrum ve zemin katlarındaki bazı sınıfları kullanmıştır.

İlerleyen yıllarda okulun bahçesine inşa edilen konferans salonu, yalnızca Turgutlu Lisesi ve Turgutlu Ortaokulu için değil, aynı zamanda Turgutlu’nun kültür hayatında da bir döneme damga vuran mekânlardan birisi olmuştur. 1962-1974 yılları arasında Turgutlu Lisesi’nde öğretmenlik yapan Kemal Yurdakul Aren’in ifadesiyle, “Turgutlu Lisesi için büyük kazançtı. Gerçi dış sıvası yapılamamıştı, kaba tuğla inşaat olarak hizmet veriyordu. Ama orada temsiller, toplantılar yapıldı. Şiir yarışmaları düzenlendi…… O salonda konferanslar verildi, ödül törenleri, sene sonu müsamereleri ve diğer faaliyetler yapıldı. Hep o dışı sıvasız, kırmızı tuğlaları meydanda haliyle… Hani halk arasında ‘Harç bitti yapı paydos!’ deyişi vardır. O hesap! Sağlanabilen imkânlar oraya kadardı. Ne olursa olsun, şehrin havasına da büyük katkısı olduğuna inanırım!”[17]

Turgutlu Lisesi, özellikle 1960’li ve 70’li yıllarda kültür ve sanat alanında da çok etkin bir eğitim kurumu olarak karşımıza çıkmaktadır. Bir yandan Hasan Özkılıç, Veysel Çolak, Timuçin Özyürekli, Erol Çankaya ve Necdet Aracı gibi isimler, şiir ve öyküleriyle burada filizlenmişler; bir yandan da birçok orkestra ya Turgutlu Lisesi bünyesinde kurulmuş ya da lisenin öğrencileri, kendilerinden yaşça büyük Turgutluluların kurduğu orkestralara dâhil olmuşlardır. Ayrıca aynı yıllarda Turgutlu Lisesi halk oyunları ve tiyatro ekipleri de dikkat çekici işler yapmışlardır. O yılların gazetelerinde bu konularla ilgili bol miktarda habere rastlamak mümkündür.[18] Sonrasında ise belki de 12 Eylül döneminin atmosferi sonucunda sanat ve kültür alanlarındaki o üretkenlik, ne yazık ki kaybolmuştur.

Geçmişi başarılarla dolu bir eğitim kurumu olan Turgutlu Lisesi, özellikle eski öğrencileri arasında bir geleneğe de sahiptir. Okul ayrıca kendi adına marş bestelenmiş ülkemizdeki ender eğitim kurumlarından birisidir. Güftesi Bekir Demiröz’e ve bestesi de Kemal Yılmaz’a ait olan Turgutlu Lisesi Şeref Marşı’nın sözleri şöyledir: “Açıktır kapısı ilme, irfana / Dermandır o senin derin yarana / Senelerdir nur saçıyor vatana / Şanlı şerefli Turgutlu Lisesi // Lise lise yuva ol bana / Nesil nesil gelelim sana // Bilgisi derindir fendir temeli / Köylere dek erişir kutsal eli / Nur yüzlüdür güleçtir öğretmeni / Şanlı şerefli Turgutlu Lisesi // Lise lise yuva ol bana / Nesil nesil gelelim sana / Yoludur onun Atatürk’ün izi / Yarına hazırlar genç neslimizi / Vatana duyuralım sesimizi / Şanlı şerefli Turgutlu Lisesi // Lise lise yuva ol bana / Nesil nesil akalım sana.”

Bir eğitim kurumuna kimlik ve değer kazandıran en önemli bileşenlerden birisi de hiç şüphesiz ki öğretmen kadrosudur. Bu durum, Turgutlu Lisesi için de farklı değildir. Kuruluşundan itibaren Ali Ekiz’den Fikri Çalışkan’a, Kemal Yurdakul Aren’den Hayrullah Batmaz, Mehmet Ali Hasergin, Fethi Binay ve Salim Örge’ye kadar saymakla bitiremeyeceğimiz çok kıymetli birçok idareci ve öğretmen, bu okulun tarihinde çok önemli izler bırakmışlardır.

Turgutlu Lisesi, 1977 yılına kadar Turgutlu Ortaokulu ile birlikte ve aynı binada eğitim faaliyetlerini sürdürmüştür. 1977 yılında okulun arsasının güney kısmında inşaatı tamamlanan binanın Turgutlu Ortaokulu’na tahsis edilmesiyle birlikte artık bu iki okul, farklı binalarda eğitim verir hale gelmişlerdir. İlerleyen dönemde arsa yaklaşık olarak ortadan ikiye ayrılmış ve ortaokul ile lisenin sınırına bir duvar inşa edilmiştir.

1980’lerin ikinci yarısında Niyazi Üzmez Lisesi’nin açılmasına dek meslekî liseler dışında ilçedeki tek lise olan Turgutlu Lisesi her geçen gün daha çok öğrenciye yuva olmuştur. 1961-1962 eğitim yılı sonunda ilk mezunlarını veren okulun mezun sayılarındaki artış bunu somut olarak göstermektedir. 1961-1962’de okuldan 54 öğrenci mezun olurken bu sayı 1973-1974’te 209’a, 1994-1995 eğitim yılında ise 248’e yükselmiştir. 2024-2025 eğitim yılında ise okuldan mezun olan öğrenci sayısı 279 olmuştur. Açılışından günümüze 7500’ten fazla öğrenci Turgutlu Lisesi’nden diploma almıştır.

Öğrenci sayısındaki artış, fizikî yetersizlikleri de beraberinde getirmiştir ve 2002 yılında hayırsever Turgut Kalaycı tarafından yaptırılan iki katlı ek bina bu alandaki ihtiyacı gidermiştir. 2010-2011 eğitim yılında Anadolu lisesi statüsü kazanan okul, 2022-2023 eğitim döneminde de proje okuluna dönüştürülmüş ve ilçede sınavla öğrenci alan iki eğitim kurumundan birisi haline gelmiştir.[19]

Turgutlu Lisesi’nin 1948 yılında tamamlanan ana binası, İzmir II Numaralı Kültür Varlıklarını Koruma Kurulu’nun 2007 yılında aldığı kararla tescillenmiştir. Halen koruma altında olan yapı, hem mimari açıdan hem de işlevi itibariyle Turgutlu’nun en değerli kültürel miraslarından birisi durumundadır.

 

---

[1] Doç. Dr. Muzaffer Tepekaya, Osmanlı Dönemi Turgutlu Kitabeleri, Turgutlu 2008, s. 13.

[2] Bu okul günümüzde Namık Kemal adını taşımaktadır.

[3] Bu belgenin orijinali Turgutlu Lisesi arşivindedir. Bu ve sonraki alıntılarda belgelerin dili herhangi bir yazım düzeltmesi yapılmaksızın olduğu gibi alıntılanmıştır.

[4] “Turgutlu Orta Mektep İstiyor”, Yeni Asır gazetesi, 27 Temmuz 1933, s. 4.

[5] “Turgudlu Orta Mektebe Kavuşacak”, Anadolu gazetesi, 18 Kanunuevvel 1936, s. 2.

[6] “Turgutlu’da Atatürk Heykeli / Orta Mektep Binası İçin Tören Yapıldı”, Yeni Asır gazetesi, 6 Nisan 1937, s. 6.

[7] Turgutlu Belediyesi 30 Eylül 1937 tarih ve 274 numaralı encümen kararı.

[8] Anıt Eğitimci Hilmi Ziya Apak, İzmir 2003, s. 10.

[9] “Turgutluda Ortamektep Dolu”, Anadolu gazetesi, 26 Kanunuevvel 1937, s. 7.

[10] Turgutlu Belediye Meclisi, 15/11/1940 tarihli toplantı zabıtları.

[11] Bu derneğin ismi her iki şekilde de karşımıza çıkmaktadır.

[12] Turgutlu Belediye Meclisi Zabıtnameleri, 18 Nisan 1942 tarihli toplantı.

[13] Yeni Asır gazetesi, 5 Ocak 1946.

[14] “Turgutlu Ortaokul Binası İhale Edildi”, Yeni Asır gazetesi, 24 Ocak 1946.

[15] “Turgutlu Orta Okulu İçin Bir Miktar Daha Ödenek Lazım”, Ulus gazetesi, 22 Ekim 1947, s. 3.

[16] https://turgutlulisesi.meb.k12.tr/meb_iys_dosyalar/45/15/972942/dosyalar/2024_04/02150637_tarihce.pdf?CHK=09e4a7cadcb7422ffd714c8f499ba075 , Erişim: 10.12.2025.

[17] Kemal Yurdakul Aren, Güzel İnsanlar Kasabası Turgutlu 1962-1974, Turgutlu 2017, s. 18.

[18] Erdoğan Sapanlı, “Turgutlu Lisesi Kafkas Ekibi Her Cumartesi Gösteri Yapıyor”, Ege Ekspres gazetesi, 12 Ekim 1973, s. 4. “Turgutlu Lisesi Müzik ve Folklor Ekipleri Çine’de Alkışlandı”, Hür Işık gazetesi, 4 Haziran 1973, s. 1. “Turgutlu Lisesi Tiyatro Günü”, Haber gazetesi, 23 Haziran 1973, s. 1. (Bu haber örneklerini artırmak mümkündür.)

[19] https://turgutlulisesi.meb.k12.tr/meb_iys_dosyalar/45/15/972942/dosyalar/2024_04/02150637_tarihce.pdf?CHK=09e4a7cadcb7422ffd714c8f499ba075 , Erişim: 10.12.2025.