BURHANİYE’DEN YENİKÖY’E / BİR KÖYÜN TARİHİ

BURHANİYE’DEN YENİKÖY’E / BİR KÖYÜN TARİHİ

Mehmet Gökyayla

Osmanlı tarihinde daha çok ’93 Harbi diye bilinen 1877-1878 Osmanlı-Rus Savaşı, Osmanlı Devleti’nin ağır mağlubiyetiyle sona ermiştir. Hem Kafkas hem de Tuna (Balkan) Cephelerinde süren savaş sonucunda Osmanlı Devleti çok büyük toprak kayıpları yaşamıştır. Savaşın sonunda imzalanan Berlin Antlaşması ile geçmişte Osmanlı’ya bağlı olan birçok bölge özerklik ya da bağımsızlık kazanmış; Karadağ, Romanya ve Rusya ise bir kısım eski Osmanlı toprağının yeni egemeni olmuştur. Savaş esnasında ve sonrasında Kafkaslardan Balkanlara uzanan coğrafyada elden çıkan topraklardan yüz binlerce Osmanlı vatandaşı, daha güvenli bölgelere göç etmişlerdir.

Hemen her göç sürecinde olduğu gibi ’93 Harbi sonrasında da Turgutlu göçlerden nasibini almıştır. Kafkaslardan göç eden Çerkez asıllı bir grup bir süre sonra kaybolacak olan Killik köyüne yerleştirilmiş; Turgutlu’nun merkezinde de dönemin padişahı II. Abdülhamit’e izafeten Hamidiye adı verilen yeni bir mahalle kurulmuştur. Bir diğer muhacir yerleşim yerine ise Burhaniye adı verilmiştir. Bu köy, Urganlı’nın birkaç kilometre güneyinde yer alan ve günümüzde Yeniköy adıyla bildiğimiz köydür.

Savaş sonrasında Filibe (Plovdiv) ve çevresinden bölgeye gelen on kadar aile önce Urganlı ovasında Çiftlikönü ve Soğanlık mevkiine yerleşmişlerdir. Tarım ve hayvancılıkla geçinen, mandaları olan bu aileler, Gediz Nehri’nin taşkınlarından dolayı köyün bugünkü arazisine taşınmışlardır.[1] Bu aileler İdris Ağa, Halim Dayı, Ayan Mehmet, Ahmet Çavuş, Dağlı Ahmet, Şerif Dayı, Rıza Ağa, Yusuf Ağa, Kara Recep ve Hakkı Dayı aileleri olarak bilinmektedir.[2]

BURHANİYE’DEN YENİKÖY’E / BİR KÖYÜN TARİHİ

Köyün bugünkü arazisi, Turgutlu’da Limoncu Camii yakınlarında ikamet eden ve Müftüoğlu namıyla bilinen kişiden satın alınmıştır. İzmir’den getirilen bir mühendis tarafından arazinin parselasyonu ve planlaması yapılarak parseller ailelere taksim edilmiştir. Yeniköy, bu sayede Turgutlu’nun ilk ve tek planlı köy yerleşimi olmuştur.[3] Parselasyon ve paylaşım sonrasında yerleşim yerinde cami ve muhtarlık binası için uygun yer bulunamamış ve Müftüoğlu namıyla anılan şahıstan kendisine ayırdığı yerleri de satması talep edilmiştir. Bu mahallerin ne için kullanılacağını öğrenen Müftüoğlu, söz konusu arsaları satmak yerine bağışlamıştır. Günümüzde de cami ve muhtarlık binasının bulunduğu yerler, Müftüoğlu’nun bağışladığı alanlardır.

Köyün geçmişteki adının Burhaniye olması, başlangıçta çeşitli soruları beraberinde getirmektedir. Turgutlu’nun bazı köylerinde yerleşik olan Burhan aşireti ile bir irtibat olup olmadığı ilk akla gelen sorudur. Ancak ’93 Harbi sonrasında yaşanan göçler neticesinde kurulan yeni yerleşim alanlarının isimleri araştırılınca bu soru işareti ortadan kalkacaktır. Giresun, Nazilli, Balıkesir, Çifteler, Ereğli, Aziziye, Yalova ve Adana başta olmak üzere birçok il ve ilçede ’93 Harbi sonrasında muhacirlerin iskân edildiği birçok köy ve kasabaya Burhaniye adı verilmiştir. Ayrıca aynı yıllarda birçok mahalle, cami ve okul da Burhaniye adını almıştır.[4] Bu adlandırmaların kökeninde dönemin padişahı II. Abdülhamit’in oğlu Şehzade Burhanettin Efendi’nin adı yer almaktadır. Yani tüm bu adlandırmalar, Şehzade Burhanettin Efendi’ye izafeten gerçekleştirilmiştir. Cumhuriyet döneminde padişah ailesini hatırlatan bu isimlerin çoğu değiştirilmiştir. Örneğin Aydın’a bağlı Burhaniye, daha sonra Buharkent adını almıştır. Turgutlu’nun Burhaniye köyü de zamanla Yeniköy adıyla anılmaya başlamıştır.

Köy yakınlarında hamam yıkığı diye bilinen bir yapı kalıntısı mevcuttur ancak yalnızca temellerinin bir kısmı görülebilir durumdaki kalıntının hangi döneme ait olduğunu ya da yapının niteliğini tespit edebilmek şu an için mümkün değildir. Bölgede günümüze ulaşan mazinin bir diğer yadigârı da Akçapınar ile Yeniköy arasındaki suyoludur. Akçapınar Deresi’nin suyunu Yeniköy yakınlarındaki değirmene taşıyan suyolunun günümüze ulaşan kısmı, yüksekliği ve uzunluğu ile heybetli bir yapıdır. Suyolunun inşasına vesile olan değirmen ise ne yazık ki günümüze ulaşmamıştır.

Büyük ihtimalle Yeniköy, binlerce yıl boyunca kullanılmış ve kimi zaman Kral Yolu kimi zaman da İpek Yolu adıyla anılmış olan ticaret yolunun üzerinde yer almaktadır. Köyün meydanındaki çınar ağaçları da bu yolun işaretlerindendir. Turgutlu ovasının çeşitli kısımlarındaki bu tür asırlık ağaçlar takip edilerek tarihî güzergâhı tespit etmek mümkündür. Bir süre öncesine kadar aynı güzergâh, yoğun olarak kullanılırken İzmir-Ankara karayolunun günümüzdeki güzergâhına taşınması sonrasında eski yol zamanla bir ova yoluna dönüşmüş ve kimi kesimleri de kapanmıştır.

Halen kullanımda olan Yeniköy’ün camii 1954 yılında inşa edilmiştir. Ondan önce aynı yerde var olan cami yıkılmış ve yerine yenisi yapılmıştır. Köyün okulu ise 1960-1961 yıllarında inşa edilmiştir. 2010’lu yıllarda taşımalı eğitime geçilmesinin ardından burada eğitim faaliyetleri sonlandırılmıştır ve sonraki yıllarda ne yazık ki okul binası da yıkılmıştır.

Yeniköy’ün eski mezarlığı, okulun arsasını ve hemen batısındaki alanı kapsamaktadır. Bu alanda mezarlık niteliğini hatırlatacak hiçbir şey günümüze ulaşamamıştır. Halen kullanımda olan mezarlıkta bir adet eski Türkçe kitabeli mezar taşı mevcuttur fakat kitabe kısmı çok zarar görmüş olan bu mezar taşını okumak mümkün değildir. Bunun dışında alandaki eski mezar taşları, kitabesiz ve yekpare doğal taşlardır.

1908 (R. 1326) yılına ait Aydın Vilayeti Salnamesi, yani resmî yıllığa göre Turgutlu ilçe merkezi ve çevresinde muhacirlerin iskân edildiği 5 yerleşim alanı mevcuttur. Bunlar merkezdeki Hamidiye Mahallesi ile Boşnak Tepeköy, Burhaniye, Orhaniye ve Bayezid köyleridir. Burhaniye, Orhaniye ve Bayezid köyleri, Ilıca nahiyesine bağlıdır. Burhaniye yani Yeniköy’e dair ilk nüfus verisi de yine bu kaynakta karşımıza çıkmaktadır. Buna göre Yeniköy’de 41 hanede 138 kişi yaşamaktadır.[5] 1927 yılında yapılan nüfus sayımına göre buradaki 23 hanede 119 kişi sakindir.[6] 1940’lı yıllardan itibaren köyün nüfusu artmaya başlamıştır. 1945’te 217, 1950’de 258, 1955’te 281, 1960’ta 303 ve 1965 yılında ise Yeniköy’ün nüfusu 394’e yükselmiştir.[7] 1970 yılında yapılan sayıma göre ise buranın nüfusu, 79 hanede ikamet eden 512 kişidir.[8]

Yeniköy, nüfus açısından Turgutlu’nun birçok köyüyle aynı kaderi yaşamakta ve özellikle 1990’lı yıllardan itibaren daha az insanın ikamet ettiği, nüfusu seyrekleşen bir yerleşim yeri olarak dikkat çekmektedir. Köyün nüfusu 2023 yılında 307’ye[9], 2024 yılında ise 288’e[10] düşmüştür. Günümüzde köyün içerisindeki birçok ev maalesef boştur. Turgutlu’nun en güzel köylerinden birisi olan, dümdüz bir alana yayılmış durumdaki Yeniköy, hem göçün hem de bir imparatorluğun dağılma sürecinin hatıralarını günümüzde de yaşatmaya devam etmektedir.

[1] Yeniköy Mahallesi Muhtarı Selami Yavuz ve eski muhtarlardan Mehmet Öztürk ile 31 Temmuz 2025 tarihinde yapılan görüşme.

[2] Muharrem Baysak, “Planlı Yapı Diyarı Urganlı Yeniköy”, Turgutlu Ziraat Odası bülteni, yayının tarihi tespit edilememiştir.

[3] Köyden edindiğimiz bilgiye göre planlamayı yapmak üzere İdris Ağa İzmir’den bir mühendis getirmiştir yani plan fikri bu muhacir kitlesine aittir. Ancak Turgutlu’da muhacirlerin iskânı için oluşturulan Hamidiye Mahallesi’nin de tamamen planlı olduğuna dikkat edilecek olursa bu çalışmanın belki de devlet eliyle gerçekleştirildiğini düşünebiliriz.

[4] Osmanlı arşivlerinde söz konusu dönemde ‘Burhaniye’ adı verilen yerleşim yeri, cami ve okullara dair onlarca belge mevcuttur.

[5] Aydın Vilayeti Salnamesi (1326), s. 664.